قريحهء او براى سرودن اشعارى مطابق نمونه‌هاى محفوظاتى كه در حافظهء وى گرد آمده مناسب‌تر است و انديشهء وى براى اين منظور آماده‌تر مىشود . و گفته‌اند بهترين اوقات براى سرودن شعر سحرگاهان هنگام بيدار شدن از خواب و موقع خالى بودن معده و نشاط فكر و در هواى حمام [ 1 ] است . و چه بسا كه عشق و سرمستى را نيز از انگيزه‌هاى شاعرى دانسته‌اند و اين گفتار ابن رشيق در كتاب « عمده » است كه در فن شعر و شاعرى بىهمتاست و مؤلف آن حق صناعت شعر را نيك ادا كرده است و هيچيك از متقدمان يا اديبانى كه پس از وى پديد آمده‌اند كتابى بدينسان ننوشته‌اند و برخى گفته‌اند اگر پس از همهء شرايط ياد كرده شعر سرودن بر شاعرى دشوار باشد بايد آن را بوقت ديگر واگذارد و نفس را به اكراه بر آن واندارد . و بايد از آغاز قالبريزى و وضع تركيبات شعرى بناى آن را بر قافيه بگذارد و سخن را تا پايان بر آن پىريزى كند ، زيرا اگر از بنيان نهادن بيت بر قافيه غفلت كند نشاندن قافيه در جايگاهى كه بايد قرار گيرد بر او دشوار خواهد شد و چه بسا كه گريزان و پريشان خواهد آمد و هر گاه از طبع وى بيتى تراوش كند و آن را با بيت ماقبل يا ما بعد آن مناسب نيابد ، بايد آن را فرو گذارد تا جاى شايسته‌تر آن را بيابد ، چه هر بيتى از لحاظ معنى كاملا مستقل مىباشد . و آنچه باقى ميماند اين است كه ابيات قصيده يا غزلى با هم متناسب باشند و از اين رو شاعر ميتواند ابيات را در هر محل قصيده كه مناسب ببيند جاى دهد . و پس از آنكه شاعر شعر خود را بپايان مىرساند بايد بار ديگر با نظر تنقيح و انتقاد در آن بينديشد و هر گاه آن را نيكو و شيوا نيابد در فرو گذاشتن آن نبايد بخل ورزد ، چه مردم از اين رو كه شعر خويش را زادهء انديشه و اختراع قريحهء خود ميدانند بدان شيفته ميباشند .

--> [ 1 - ) ] در نسخهء خطى « ينى جامع » و چاپ « پ » و « فى هواء الحمام » و در چاپهاى مصر و بيروت و « فى - هؤلاء الجمام » است و « جمام » بمعنى آسايش و آسودگى بعد از خستگى است .